|
Izzu meu chene ammentu
Bos conto unu
contu contatu e bos torro a fachere
intennere una canzone connotta e
inghiriottata e ballata.
Pruite ?
Vorzis pro
intennere dae novu su sonu de una gherra chi
galu nos piaghet de ammentare.
Pessate : sa
gherra, sas dies irae. A fame et a bello
libera nos Domine !
Pruite tanno ?
Vorzis pro
chircare ‘e cumprennere, galu oje,
coment’es’ chi cussa gherra, innedda oramai,
nos servit a fachere un’arrejonu supra su
chi semus istatos e no’ semus, supra su chie
cheriamus essere e inbeze semus. Oje, a
un’ala b’amus sa gherra pro sa razza e a
s’atera su matessi. Paren dormitos sos canes
e sor fanaticos e poi si torrana a
ischitare. Ex Jugoslavia, hutsi-tutu,
camisas virdes. No’ sono bellos assimizos.
No’ mi piaghen. Però mi dat anneu chi unu
paliazzu mi nche uret sos sinnos e los
cumerzet tantu pro los cumerzare. Ite
n’ischit sa oche arramatiata de sa Padania,
pro nche ocare un’ateru assimizu, de
Braveheart ? Comente si li dechet ?
Tanno jeo poto
narrere, achennemi a conca sua ma vinamentas
pro lu picare in giru, chi vinas nois b’amus
unu Braveheart. Unu piconz’in giru chi
sichinne s’arrejonu diventat però cosa seria
ca Braveheart, cori-vorte, Wallace
s’iscozzesu dae inuve b’at fattu unu cinema
Mel Gibson, a’ cwnbattitu e er mortu pro sa
libertate de sa terra sua. Gherranne de
arerus, a la narrere a sa campidanesa, e no’
ammuntonanne su pret’a pane e ocanne corros
che a sas camisas virdes, su matessi colore
de sos Nylas, nazistas de Ungheria, zeracos
de sas SS pro isterminare sos ebreos. Tottu
cosa chi, mi ne paret, non connoschet sa
zente de sa liga, butecheris, comporatores,
contadinume arricchito. Coment’est chi achen
sos contos chin s’Istoria ? E chin
Braveheart, su matessi Wallace chi bos
cheglio contare jeo ?
Jeo bos conto
de unu Braveheart chi no apo mai connottu ma
chi puru apo semprere apitu presente ca meta
ne aeddaian in sa idda inuve so naschitu e
istatu e galu ne aeddan oje in sa zitate
inuve bivo.
Su cori-vorte
no’ est unu solu. Meta sono sos elementos
chi lu vormana ammentannelu chin paraulas,
pinturas e iscrituras. Gherras e trinceas.
Ocu e mortos pro sa causa.
Sa causa.
Grann’imbentu sa causa. Si nos ponimus a
l’irmermicheddare e a bidere si it giusta,
sa’e sor Braveheart, o nono, est comente a
lavare sa conca a s’ainu. Bi perdinus tempus
e non ne ocamus capu. Non nde leamus azola,
naran in su Logudoro. Unu misteriu.
Capu-azola-misteriu. Ma vinas rimposta,
macari mancante, a cussos pruite e pruite
tanno de su cominzu ‘e custu contu, de custa
chi diat cherrer essere vinas och’e ballu.
Su
chentuchimbantunu reggimentu
chi su
chimbantaduos tott’impare...
Su contu
s’isterret in sa gherra de su 15-18, la
grande guerra, e Braveheart sono sos
sordatos e sos uffíciales de sa Brigata
Sassari. Cori- vorte it Emilio Lussu macari
chi in sa trincea non b’esseret istatu solu
Lussu, in sa trincea, ocu a un’ala e ocu a
s’atera, inuve sos italianos si devian
sarvare dae sos austriacos e dae sos
italianos. In sa trincea, a cumbattere, a
gherrare est istata un’anima chi dae partita
s’er fatt’intrea. Pastores e massaios e
zorronateris, cosinos e remitanos.
Tott’impare. Est in cussa trincea chi nch’er
vessit’a foras su gridu forza paris.
Carcunu, a
s’ora de s’assartu chin sa baionetta
b’aggianghiat « Savoia ! ». Chissà si
i’giustu cuss’aggianghere. Savoia oje nono,
ma forza paris galu embo. A bias nos piaghet
a l’intennere. Aterar vortas nos poninus a
ridere, macari intennenne Bruno Pizzul chi
narat « eseguirà gli inni nazionali la banda
della gloriosa Brigata Sassari ». Gloriosa ?
Sos giocatores postos in riga mancu las
connoschene sas paraulas de Fratelli
d’Italia. Est tot’in cue. Su connoschere e
su dare a sas paraulas unu significatu, unu
sinnu e un’istoria inuve bi sono in mesus
veru e faula. Custu bisonzat de ischire
achere. Si nono si torrat a Bossi chi si
credet Braveheart chen’ischire mancu dae
cal’ ala li pertoccat.
Carchi atera
via beffamus mintenn’apare s’assartu der sos
nostros, sanos e imbreacos, chin
s’imberghere de sos ateros, la brigata
fuimme comente la contat Michelangelo Pira.
Ridimus de sos
ateros ma vinas de noir matessi, de sos
timecaca chi puru b’ini in mesu de sor
Braveheart. Zentedda comente Luiseddu
timijolu chi ocaiat conca dae sa trincea a
masellu compritu.
« Là ! tottu
mortos sono ? » dimannaiat idenne sa
pezz’isparta e sos corpos appiratos, isse
vene mantesu a su parapettus.
« Ejò peschi
sono marigosos » li risponniana dae bassu.
In mesus de
sos Braveheart b’it vinas Rimunnu mojeddu,
vamosu ca, appanteiatu dae sos corfos de
balla, limbiccochinaiat :
« chi-chi-inoche-si-nche-n’istroppiat-male ».
Sos
cori-vortes ini meta de prus de sos
timijolos e da sas macchiettas. Nessi gai
nos piaghet a credere. Armatos de coraggiu e
prontos a reghere su pesus de cussas
diesiras Canno toccaiat de cumbattere e
dopo, in su tempus firmu e canno si achiat
sa conta.
« Si cherites
ghirare a domo », naraiana sor vezzos a sos
sordateddos de prima leva, « ponite iffatu a
nois e intennite su chi bo’namus ». Pro
ucchier b’aiat ora. Su chi contaiat, it chi
cussos pizzinnos de su ‘99, juliatos a
parare fronte dopo sa rotta de Caporetto,
aeren fattu esperienzia de sa gherra. A
fannare a s’assartu non cheriat solu narrere
a ischire comente ghettare una bomba o a
ispoiolare s’inimicu a ferru vrittu. Gherra
it vinas s’arte de si sarvare in cussa terra
‘e mortos. Gherrare ma vinas acher finta.
Narrer chi nono a su cumannu irbagliatu.
« Al pazzo, al
pazzo » abochinaiana contra a Nenno chi it
attraessanne su Piave, nud’inn pedd’e mama,
in d’una de cussas dier frittas, chene mancu
ischire anatare. Sar gridas vrizzian in
oricras ma no’ achian lazza in sa carre,
comente sar ballas e sas ascras de granata.
Non ti nche uraian s’anima.
Vinas sos
austriacos si ridiana de Nenno chi pistaiat
s’abba. Ma Nenno mustraiat a sos ateros
un’istrada, una rucrata pro nch’ essire.
Cussos chi che
a Nenno ini resessitos a s’imberghere, sono
torratos. Custa via no ini nudos ma armatos
dae pedes vinas a conca. Pacu ana risitu sos
austriacos.
Sos reduces
naraiana semprere e galu contana chi a s’ora
de su masellu unu contra a s’ateru in d’una
istrumpa chi no it sarda, in mesur de su
lutu, si distinghiat solu su colore de sa
divisa. No ischiana ite cara aian sos
inimicos, mortos, ruttos a ped’issoro
comente s’erva e su laore chi messaian prima
chi esseren arrivatos a sa gherra, canno ini
galu massaios e pastores e zorronateris. Sos
Braveheart sono torratos dopo de aer datu a
sos inimicos s’illusione de imberghere e
s’an tor-rat’a piccare su chi aian lassatu.
Meta sono mortos ma ininùcos bi n’a’ ruttu
de prus ei sos chi si l’an’apita an devitu
lassare su fronte vinas a tanno creitu
sicuru.
Su terrinu si
prenaiat de bucas e sar bucas de mortos.
« Una via »,
naraiat Nenno canno si cochiat e gruspiat
supra ‘e sar medaglias, « semus capitatos in
su matessi ossu, unu austriacu e jeo ».
Nenno e s’inimicu si sono appompiatos in
cara e Nenno a’bistu chi sos ocros de
s’austriacu ini craros, ocror de vrore ava.
« E tanno
it’azzer fattu ? »
Nenno non
risponniat. No aeddaiat prus e sichiat a
s’imbreacare, Nenno chi in mesur de su lutu
est istatu prus lestru de s’austriacu. Pro
cussu er ghiratu. Differente it s’idea sua
dae sa chi juchiat s’inimicu. Differente
s’urgere de sos Braveheart. No. Non solu
s’onore e paraulas comente re e patria. Ite
cheriana narrere ? Re e patria, king and
country, las usaian vinas in ateror frontes
e cheriana narrare, sicunnu chie
cummannaiat, a essere leale e votatos a sa
causa. Ma sa causa, vinas pro chie no
ischiat leghere e iscriere, it semprere unu
misteriu. Re e patria quindi potiat cherer
narrere vinas a ortare palas, a lassare
tottu e traicher sa causa s’i b’aia’
bisonzu, si re e patria si ponian contra a
su dirittu ‘e bivere. Non tottu l’an
cumpresu ma b’at apitu vinas chie.
Sos
Braveheart, meta, gai nor diat piaghere de
pessare, ana semprere ischirriatu su dirittu
a bivere. Custu cumprenniana, avesos comente
ini a sa terra tosta e a trampare sa vita.
In muntagna e in pianura. Sutta unu mere.
Zeracanne e semprer rebeldes. De timere
canno ini ferozes e innedda, in artu, tipu
abilas. Chie los teniat ?
Ini differente
casta, pastores e massaios. Sa gherra los at
reduitos a pare. Sos Braveheart si sono
connottos unu chin s’ateru. Annanian a
s’assartu e abochinanian paris. Cantaian
vinas tra unu masellu ei s’ateru e in su
istare ischitos die e notte, in cussos annor
de morte data e de morte rezzita.
Su
chentuchimbantunu reggimentu
chi su
chimbantaduos tott’impare
no sezzis vois
sos continentales
c’azzis
mantesu su trinceramentu.
Issos sì chi
achian fronte, sos Braveheart. Essenne
ischito,. canno su terrinu umaiat de tottu
cussu sambene, canta zente morta pro nudda,
a la narrere chin su poeta Battore, unu
reduce.
Sos Braveheart
si divagaiana beffanne torra a Luiseddu
timijolu, a Rimunnu mojeddu e a su vante
Chirìu, chi aiat isparatu a s’austriacu de
vedetta.
Chirìu s’it
abbizzatu de s’austriacu supra ‘e s’arvore e
chene si acher videre si l’es’post’in palas.
Tracchiddat focu e s’austriacu nche pennet a
josso. Mancu unu gridu. Nudda. Mancu unu
lamentu. Chirìu s’est accurziatu groriosu e
triunfante e s’est abbizzatu derettu, gai
naran, chi s’austriacu it già putinne e
incominzanne a ponner merme. Mortu dae
chissà canno e poi apiligat’a forza supra ‘e
s’unnu. Forzis pro diviju ‘e calicunu,
forzis pro aches timere. Gai ! Tipu puppa
post’in mesu inza pro ispantare sos
puzzones.
Sa mitraglia e
su cannone avertian sos sordatos chi it ora
de torrare a essere ferozes. Annare dae novu
a s’assartu.
Bisonzaiat
galu de cumbattere e galu bisonzaiat de si
sarvare.
O puru
morrere. Chin d’una balla in tappu ‘e
cherveddu, chin su pettus abertu. Mai ertos
a palas.
Una via
mortos, tanno da bi pessaian sas attitatoras
de idda issoro a los pranghere cantanne,
macari non b’esseret istatu su corpus.
Su
chentuchimbantunu reggimentu
izzu meu chene
ammentu
ruttu in
s’aspra battaglia
distruitu dae
s’infame canaglia.
Sas
attitatoras devian fachere ghirare sa rima e
ausare sa manera pro chi sas paraulas aeren
sonatu vene postas paris. Aphes torrare
chentuchimbantunu chin chentuchimbantaduos.
Su reggimentu
chentuchibantunu
dae
chimbantaduos chi son partitos
bi ne mancat
unu
unu pro acher
chimbantaduos
ma su lamentu
nostru
los risuscitat
ambor duos.
Ischitatos,,
sos Braveheart si preparaian a si acher
ammentare, ammentannesi issor matessi puru
essenne vios. Ammentanne sor de issos chi
ini già mortos e issor matessi mortos
innedda dae domo issoro.
Poi torraiana
a gherrare. Annaian a dainnantis. S’ini
datos s’avertimentu s’unu chi’ s’ateru de
trattare che frates e chertare che inimicos.
Vinas pro custu es’ capitatu chi ana mortu
carchi cumannante chi los achiat imbreacare
a gavettas de cognac prima de los imbolare a
s’assartu chene motivu. Pro sa causa. E sa
causa it su masellu, sa pezza, sa pira ‘e
sor mortos.
Sa gherra no
er mai justa. Ma puru no essenne justa,
s’istare paris de sos Braveheart e paris
acher fronte e paris cumbattere e torrare
chi no a su cumannu irbagliatu, a’ fattu in
manera chi sa gherra esseret istata de mancu
gherra.
Sos Braveheart
juchiana pilu in su coru ma sono istatos
capazes de meta umanitate.
|