|
Suerzu
(Quercus suber)
Arvure
abbrembonada, de 10-15-20 metres de altária,
fintz’a metre e mesu de russária ; durat
finas 200-300 annos, ma 100-150 ebbia sa chi
s’isfrùtuat pro s’urtiju.
Truncu
primariu abbrembonadu, frecuente suguzadu,
silva cun paga cumpostura, calca, a tenta
manna in sas arvures solas, prua lasca de sa
‘e s’elighe, de colore ‘irde cotu.
Corza innanti
lija, osca cun pizu russu de urtiju, lébiu,
caspidu meda a fundu e a longu, de 3-5
chentimetres de russària, ispungiosu,
cripidu, nibìdinu a s’estériu, sa corza est
rujana a s’intériu, de colore ruju cotu in
sos sìtios isfrutuados dai pagu, colore chi
s’iscurit cun su ‘arigare de su tempus. Naes
primarias abbrembonadas, lijas, nodosas,
frecuente falóscinas sas de suta, ispeadas.
Naitas de
annada sicádrinas, pilosas meda, nibídinas o
chjinatas.
Ojos oales
tundurijos, minudos moresinos, tundurinos o
atundurados in sas naes de frutu, prus
illongados in sas naes istú igas, pilosos
cun pagas iscatas oales moresinas sos
sutanos, de colore ruju fine sos subranos.
Fozas chi
duran 2-3 annos, ma finas un’annu ebbia,
un’aizu bómbidas, corriatas, a griju mutzu,
oales o lántzinas-oales, puntzurudas in
pitu, iongas 3-5 chm., largas 1,5-4 chm. ; a
pitzinnia un’aizu pilosas piuerosas cun
nerviduras primarias trápinas, e pilosas
suta cun nerviduras meda bómbidas ; a mannu
ispilidas, lughentes, de colore ‘irde cotu
subra e nibídinas pilosas suta. Dentes a
punta tètera, addosas o ispinosas, in 5-7
juos cun ateretantas nerviduras segundarias.
Iscaglitas a lantza fine o fílinas, sédinas,
longas unos 5 millimetres, un’aizu
illargadac in sa mesania subrana, de colore
ruju fine, assupridas de pilurza mutza luego
fálina.
Ordinzu
raighinale chi atelat cun unu sulone córriu,
dai ue, osca, iscabitan arrampios valdos a
lados chi s’isparghen a sa manna a orientu
in paris.
Su suerzu est
arvure monòiga chi frorit in su grofu de su
‘eranu e chi dat frutu jómpidu in un’annu o,
finas, in isceras particulares, in duos
annos. Tando sa landita alleada che ‘ogat
s’ierru in cundissione de ‘agadia ; ebbia su
‘eranu infatu acaessit s’ingràidu ei s’annou
de sa tenta, chi jughet a giompimentu.
Sos frores
mascinos sun in budrones (o iscalas), in su
suiscu de sas fozas subranas, innanti reos,
osca pendéntulos e grogos, longos 4-7 chm. e
assupridos in su pe de calun’iscata acaddada
a iscala. Sos frores no an tenaghe, sun
solos, cun un’iscata astrinta, fílina,
nibídina, pilosa, de sa matessi altària de
su óligu chi at 5-8 partimentas oales,
tundurinas o mesu a punta, in colore ruju
fine a pitzinnas e pilosas meda e
s’estériu ; an 5-6 betes cun filamentos chi
che ‘inchen aizu su óligu a froridura,
nibídinos, chene pilurza, cunas mannas
múdulas o aizu oales ispórghinas.
Frores
femininos a ispigas reas, chi iscabitan dai
sos matessi rampos, cun gaspa primaria de
5-30 millim., pilosa, cun 2-5 frores
atésidos, assulcados dai iscatas fílinas,
reas mutzas, bírdinas o rujanas, belludadas.
Sos frores su a óligu minudu, mutzu, cuadu
dai sa pilurza , cun 4-6 bicos tundurinos ;
naturas femininas 3 o 4 o, raru, 5 no longas
meda, illargadas in sa punta. Su frutu chi
est sitiadu in s’annou de s’annada, in sas
isceras a frutívigu annale, o in linna de
s’annu innanti in cuddos a frutívigu
biannale, est giutu dai su griju frutívigu
longu dai 0,5- a 4 chm. russu o fine chi
‘atit dai 2 a 8 frutos, frecuente austidu su
subranu. Calighe (o ajona) agiummai cónigu,
tundurinu o campanadu un’aizu catadu in su
pe, chi abbugnat sa meidade de su frutu, o
prus o mancu, altu 1-2,5 chm. cun iscatas
canas, lanidas, pulposas in su pe, chi andan
illonghendesi dai su pe, ue sun oales, a
s’orizu de s’ajona. A vias sas iscatas
subranas an bicu prus o mancu annótinu, a
vias, coghi, sun totu meda sizidas e
agiummai aunidas a pare, mesches in s’iscera
ocàsina. Lande de divaria mannária, de 2-4,5
chm. pro 1,4-1,8 chm., oale, atundurada o
catada, a vias truncada a cabitale, a bicu
‘elludadu, illánida, lúghida, moresina,
rujana, tíviu bómbidu meda de 6-8 millim. de
russária, incripida, aozada, chilciada a
nieddu. Chiu cun perrales a dossu bómbidu.
Su frutívigu no est onz’annu che pare ei sas
annadas de bundantzia si an a mutas de duos
o tres annos segundu s’iscera ei su logu.
Prantigheddas
a raighina primaria forte meda, trunchitu
prus fine cun pilurza ispartighinada e
iscatas fílinas moresinas ; sas primas fozas
sun chei sas de s’elighe, lijas, innanti
‘ellu dadas, osca illánidas, francu calunu
pilu in sa nervidura de mesu, a tenaghe
mutzu meda, cun 4-5 juos de nerviduras
primarias
Calun’allega
pro preferrere e ispaniare sa cultiva de su
suerzu in Sardinia.
S’aria
naturale de achimonzu de su suerzu acasazat
sas terras lámbidas dai su Mediterraneu de
tzentru-ocasu, o siet sos zassos de su
« Lauretum », cun projas prus bundantes de
600 millim. s’annu, cun istios caentes e cun
ierros mélinos.
Sa Sardinia,
chi est sitiada in s’ala de mesu de su
Mediterraneu de ocasu, est, pro posidura,
temagna, sestu (perunu puntu ch’est prus
atesu de 55 chilometres dai su mare), pro
s’orografìa chi allogat altìos de media
altària pro sa natura granitiga o trachitiga
de parte manna de sos terrinos, su logu
justu pro sa tenta de su suerzu chi, chei
sas ateras isceras forestales, dat profetos
e intrada (linna ‘e fogu, lande, humus,
amparu a sos terrinos, produimentu de
ossizenu, egs.) ma, finas, unica iscera,
s’urtiju, sustantzia cunsiderada pretziosa
jà dai antigórios e chi s’at semper prus a
tratu a cajone de semper noos impreos
(tupones, solas pro botes, aforros e
repellos contr’a s’umidade a su calore, a
sas muidas, egs.) e chi pro sas particulares
nodidìas chimigas-fisigas at enimis fatu
‘idere, cun su ‘arigare de su tempus, de no
timere sa cuncurrentzia de totu sac
sustantzias ammaniadas dai s’industria
chimiga pro che l’ispeighinare, e, antis, de
esser finas mezus. S’urtiju sardu, mesches,
pro corría, calcura, colore, intramu e
finesa de su tessinzu, at bántidu de no
timere paragone cun perun’ater’urtiju de su
mundu. Ma, comomai, est pagu pro sas
industrias sardas chi dai ora lu trabaglian
e che lu ‘ogan « come prodotto finito », gai
chi, pro assuprire una fitianìa mundiale
semper prus manna an su pretzisadu de nde
‘atire urtiju ruzu dai ateros logos
(Ispagna, Portugallu, Africa de cabu ‘e
susu) chi sun già leende a fagher miminare
sa ‘endua de sa sustantzia ruza. Si, abberu,
si cunsiderat s’urtiju « risorsa
strategica » est pretzisu ispaniare sa
cultiva de su suerzu chene duda
aconomigamente de mezus cunfrontu cun cuddas
de ateras isceras forestales in Sardinia e
finas de divarias cultivas de isceras
agriles si si cunsiderat chi meda de issas
sun trobeidas « da contingentamento
territoriale » dai sa CEE. Istragu, custu,
chi no lambit sa cultiva de su suerzu e chi
no l’at a lamber pro med’annos, si mai l’at
a lamber, pro su pagu banu dassadu a sa
cultiva sua e finas ca s’intrada de sas
cultivas benidoras s’an a assaboriare ebbia
pustis de trintannos dau su semenorzu,
semper chi manos malaitas no sigan a
afogulare e chi mentes abbistas no dassen su
suerzu, che fintz’a oe, in podere a sa bruga
(Lymantria dispar).
|