|
Rosedda
‘It arveschende a sa die ‘e sos mortos.
Avìat attu una die seria, ciara, chind’unu
‘e cuddos chelos lijos de attonzu chi paret
chi non bi depene durare. No’ l’aviamus
colada i’su tzilleri ‘e Juanchinu, brullande
chin Burica, carculande a Franca. chi ‘it
una pitzinnedda, tando, piperosa, vivende e
badiande sos jocadores a cartas. A mesanotte
Juanchinu ses pilisau, chi ‘it ora ‘e
cunzare, s’aviamus detzisu de nde lu
ghettare a galera, chi ‘imus semper sos
matessis. nois. sos malosaghirare, ca
no’aviamus ghiradorju. L’amus mandau in
orommala pro un’ateru quartu ora, poi nos
amus piccau unu viascu a fora, nos semus
trattesos unu pacu in piatza, e amus postu
pacos passos, cara a josso.
‘Imus arreaos in chimbe de unu bette vrustu
ch’’imus apprima, eo, Vadore, Chiccu, Andria
e Andrea, unu vradile meu, chi ‘it in bidda
pro pacas dies. Sos ateros sind’’ini ghiraos
ca anca aviana sonnu, ma nois, chi’ s’iscusa
chi s’incrasa ‘it baccadivu, non b’’imus
mancu pessande.
Passiza passiza. nonde semus accataos i’su
Ponte, chene mancu vi pessare, e nos semus
settios i’s’abbadorju.
‘It isteddache. Su chelu ‘it ciaru e sa luna
parìat caminande ca carchi velu istramau de
nue li colavat a innantis treme treme. Ma
no’ ‘it frittu, s’aghera antzis ‘it durche
che in beranu e nois, pitzinnos, irfrathaos,
vadiavamus a josso, i’ sa vadde, cara a
Othana, e nos vidiavamus una bella perra ‘e
chelu lìveru. I’s’undale ‘it lampizande, ma
su sonu ‘e su tronu arribavat appena.
« Vartare a uv’andana sas nues, cando
caminana gosì ? » at nau Chiccu « Iscimus
troppu cosas como, de coment’est attu su
mundu e cant’est manna sa luna. Eo, in
nottes gosi, aco vinta chi no’ iscio propriu
nudda e mi dumando cosas gasi. Chin chie
ammorat sa luna ? E no’at aer frittu in
nottes che a custa ? E mi paret gasi sola,
chin custas nues chi li colan ainnantis e
sind’andana ! »
L’amus risiu. Poi chin Andria amus comintzau
un’allega de istudentes, de lestresa de sa
luche e de su sonu, e no’ ‘imus d’accordu i’
nudda, che a sempere, ma sos ateros
vadiavana su chelu, sas luches i’s’undale,
sa luna chi parìat caminande, andande cara a
Campusantu, e sinde sun ammentaos chi ‘it sa
notte ‘e sos mortos.
« Istanotte manicana » at nau Vadore
« Arratza ‘e bellos macarrones chi lis
cochìat mannai ! ‘It cumbinta chi venìana
abberu sos mortos a si los manicare. »
« Peri mannai lios cochìat sos macarrones. »
at nau Chiccu « Però, pitzinnos, s’incras
non bind’avìat restau abberu. »
« Manicaos dae sos mortos ! » mi l’appo
risia eo « Peri sos macarrones de mannai
isparìana sa notte. Ghiravat tziu Gonariu
chi’sos amicos e achìat esta. Sind’achìat de
su risu ! »
Sunu allegas custas chi non b’abagabbana
mai, una vorta chi comintzana, ca cadiune
est cumbintu ‘e s’idea sua e si la difendete
a lesorja, ca v’at pessau medas vortas e ca
vortzis tottus unu pacu los timimus sos
mortos. Eo navo chi nono, chi mortos nd’avìo
medas ma tetteros, chi no’ sinde segheddavat
mancunu ; Andria navat chi ‘ini
superstisciones, sa chena ‘e sos mortos e
sos contos de sas animas, ma chi s’anima vi
depet esser e immortale ; Vadore chi non bi
credìat ma chi nonde cherìat mancu provas, a
largu ! e Chiccu chi l’’it aggradau si sos
mortos ’ini vennios a chircare sos vivos, ca
isse avìat pius mortos chi non bivos amicos.
Mortos amicos nd’avìamus tottus.
« Ah lampu ! amicu o nono, abbarret in
trettos suos ! » nd’’it essìu tando Andrea
« Eo los timo troppu. Ma, poi, no’ est mancu
pro los timere, est una chistione ‘e
regresciu, no ? »
« Ma chi sunu tottu’ macchines de prides ! »
appo nau eo « Ma si in Inghilterra e in
America sos campusantos sunu giardinos e
andana a ispassizare sos pitzinnos in mesu
‘e sa tumbas ! No’ sunu tottu’ maccos che a
nois, i’su mundu. Una ossa in terra, una
preda e poi erva e fiores, no’ sos lussos de
noche, chi sa zente ispendet pius dinare in
campusantu chi no’ in domo sua. Vind’at aer
dinare imbolau istanotte ! »
« Pruite est dinare imbolau ? » at protestau
Andria « A ammentare sos mortos no’ est a
nd’imbolare su dinare. Eo ando semper a
chircare a mama e lios juco sos fiores e,
s’avi’appiu dinare l’avio attu una tumba
bellissima. E credo chi est un’angelu in
chelu, e chi mi viet, e ch’est cuntenta
cando aco a bonu »
« Ma eo no’so’ nande chi no’est bellu a los
pessare galu vivos » appo protestau, ca mi
parìat chi ‘it achende vinta ‘e comprendere
chi eo minisprejavo sos mortos « a los
ammentare, a los cherrer vene galu, e peri a
lis jucher fiorese, ma non b’at bisonzu’e
marmaru pro cussu ! Bastat peri unu signale.
E sos fiores poden esser peri vioreddos de
campagna ch’as coglìu tue. No’ est chi a
mama tua l’aggradene pius sos fiores ch’as
pacau chin boes rujos. Namus sa veridade :
est ca semus galu primitivos. Est ca lu
nades e bia chi credides in tottu su chi nat
sa cesa, ma non credides propriu nudda e
sedes galu che a mannai chi’sos macarrones
suos. Si nond’aviades appiu vrigonza
l’aviades apparitzada in cesa sa chena ‘e
sos mortos ! »
« Est veru » navat Andria « v’at galu
superstiscione meda, ma a tive di paret
tottu unu diffettu ed eo non bi lu vio.
Sicund’e mene, est naturale chi s’omine
peleet a chistionare chi’sos mortos ch’at
cherfiu vene o chi l’ana cherfiu vene. Si
nono sa vida est una tristura. Si avìamus
pessau chi semus naschìos petzi pro cacare e
pisciare, de una manera o de s’atera, e chi,
vinìu cust’issoniu, torramus a esser petzi
merda, nos ‘imus mortos tottus. Nos aviamus
ghettau sa une. O su pius orte nd’avìat
manicau a tottus. »
« Eh » achiat Vadore « ma ja est già gasi »
I’su mentres chi ‘imus in custa chistione,
Chiccu cenìat sa tassa tottora e achìat unu
giru e a cada giru diventavamus pius
inteligentes e pius tristos. Cando eo appo
nau « Beh, eo non b’ando quasi mai a
chircare a babbu. Andamus istanotte. » de
sos ateros calicunu at nau chi nono, poi
però ana audìu tottus e amus piccau
s’artziada’e campusantu.
Si vidìat comente chi seret addedie. Nos
caminavana sas umbras ainnantis e podiavamus
acciarizare in cada cuzone. Comente amus
vortau i’su cantaru, vidiavamus sos carteris
de sas vinzas, su bestiamine dormìu sutta
sas arvules, canes a runda, sa vidda in
josso, dormìa, chi’sas lampadinas alluttas,
mamuthones. Dae su cancellu su viale in
paris parìat unu viale’e tzittade, illuminau
vintzas a fundu. Nois caminavamus a bellu a
bellu, sicchinde a chistionare, eo, Andria e
Badore ainnantis, a boche arta, comente chi
seremus in piatza, Chiccu e Andrea pius a
secus, a s’ascuja.
Chiccu li dimandavat a Andrea :
« Ma tue intras abberù ? »
« Mancu pessande vi so » ‘li navat Andrea
« Eo los timo. E poi, mi paret ch’est petzi
una ballentìa »
Su portale ‘it cunzau.
« Bella vriccadura ! » app’attu « Peri su
campusantu est cunzau in custa pesta ‘e
mundu ! An a timer chi calicunu si nd’uret
sos mortos ! »
« At a esser pro sos fiores » at nau Andrea.
« E malaittu ‘e viores. Pro mene, est ca los
cherimus gasi vene sos mortos chi los
isserramus peri addenotte, ca timimus chi
essana e benzana a bidda »
« Sìat comente si sìat » at nau Chiccu » est
cunzau e non bi valet a intrare. Ajode,
ajo’, damus vorta. »
« Ma vae, chi dae palas est basceddu su muru
e si jumpat a passu. »
Amus girau in mesu ‘e su sacrariu, uve sunu
sos cipressos de sos mortos in gherra, e
nonde semus accataos i’s’iscuru. Su terrinu
‘it pius artu e su muru nos ciompìat a
pettorras. Su campusantu parìat unu
presepiu. Sas tumbas i’fila ‘ini illuminadas
comente a Pasca in parrocchia sos niccios de
sos santos. Luches de cada zinìa, dae sas
lampadas de brunzu a sas istiaricas
imboligadas in papiru a sos luminos bascios
e grussos. Tra sa luna e sas luches
podiavamus legher sas lapides da oras e
connoscher sa zente i’sas fotografias.
Propriu i’sutta nostru v’avìat battor o
chimbe gruppos de tumbas in terra cunzaos
chind’una cadena chi aunìat pilastros de
marmaru.
« Semus i’su carteri ‘e sos riccos »
app’attu eo « Vidu ades ite pacos luminos
chi juchene. Nde los interrana e
sind’affuttini. Gratzle ca nos as lassau sa
sienda e bae in bonora. »
« In cue est mama » at fattu Andria.
« Ajo’» tando appo nau e so’ brincau a intro
« Ajode, va’ » chin Andria i’fattu. Vadore
at badiau sos ateros.
« Eo non bi venzo » at nau Andrea e Chiccu :
« L’aco cumpanzìa a isse ».
Andria est andau derettu a precare i’sa
tumba ‘e sa mama. Chin Badore nos semus
trattesos i’sa camera chi v’est i’su cuzone
‘e basciu de campusantu, uve v’’it, e
bortzis v’est galu, arrimada una lèttica.
chi’sa cale nd’artziavana sos malavidos de
peste a primos de seculu, e cascetteddas
chin ossos de mortu, poi nd’amus sicchìu a
Andria e li semus arreaos un’urdu in palas.
« Be’ » at fattu Andria, pesandesinde,
achendesi sa gruche « nara su chi cheres, a
mimme m’achet bene a chistionare chin mama »
« E chie nat chi nono ? »
Passos passos, colavamus da una tumba a
s’atera, leghende sas lapides. Unu
campusantu est peri una biblioteca, si
cherimus. Vi sunu sas tumbas de sos mortos a
balla, chi sunu libros terribiles, a bortas
iscrittos vene e bellissimos, tipu sa lapide
chi nat « strappato all’affetto dei suoi
cari da fratelli inumani », e libros
leggios, iscrittos chi’su sambene e chi’sa
lesorja, comente unu « vigliaccamente
ucciso » chi podet esser peri nande sa
veridade ma achet un’impressione leggia e
mala in campusantu. E bi sunu sas pacas
pagineddas de sas creatureddas mortas a
pacos meses - mind’ammento una chi su babbu
e sa mama brigavana sa izichedda chi
sind’’it andada a jocare chi’sos angelos e
los avìat lassaos solos - e su librone mannu
de su tziu mortu a chent’annos chi est
« tornato serenamente al Signore ». Cada
tumba di nat carchi cosa peri ind’unu
campusantu chi non bi connosches. Su
campusantu ‘e sa vidda tua est unu libru ‘e
memorias chi cada vorta d’ispantata.
Nols los connoschiavamus belle tottus sos
mortos de su campusantu nostru e nos
arrimavamus ainnantis de cada tumba a
saludare cada mortu. Su bonu avìana sas
fotografias i’sa preda e medas nos los
ammentavamus propriu comente si vidìana in
cue. Zente de s’edade nostra, mortos de
dirgrascia o de maledìa, amicos o petzi
vichinos chi, però, a los vier mortos di
paret semper chi d’ammentas carchi vorta chi
bos sedes cumpresos e cherfios vene. E poi
vi sunu sos mastros. sos erreris o sos
mastros de linna o de muru, chi aviamus
tantas vortas vadiau tribagliande e nos
avìana mandau a pedire a tziu Nichele su
nichele pro nichelare, o s’isquadra tunda o
pacos soddos de istentu.
E poi sos parentes, sa tumba ‘e babbu, sa ‘e
sorre mea, sa ‘e mannoi e de mannai, e sa ‘e
su babbu ‘e Chiccu e tzios e tzias de unu o
de s’ateru. Un’ispassizada in campusantu est
comente a caminare i’sa memoria. Addenotte,
poi, chin tottu cussos luminos, parìat
abberu chi ‘imus in bisita e istavamus peri
attentos a non bi disturbare e a no’
offendere a nisciune. Ammentavamus chi su
tziu vivìat meda, chi sa tzia injurjavat a
tottus, chi su piccioccu bellu chi’sa
muscagna, chi parìat Marlon Brando, nd’aviat
carrau medas a cussu vichinadu, ma peri pro
sos pius malos accatavamus carchi cosa ‘e
vonu de ammentare.
Colavamus dae sa tumba de s’amicu annegau a
deghesett’annos a sa ‘e su printzipale chi
si credìat menzus de sos ateros peri mortu
« Primo nell’isola per ricchezza e censo-da
molti amato-ai più temuto-da molti del suo
sangue-osteggiato incompreso » e ciambavamus
de umore da una a s’atera.
Intantu nd’aviamus agabbau su vinu e
calicunu cherìat a ghirare. Amus detzisu ‘e
visitare sos de su campusantu novu, in
presse in presse, in uve v’’it mannoi, e de
nonde ghirare. Sos carteris novos sunu in
palas de sa gapella. Sos muros sunu artos e
a ghesparju, cenos de tumbinos, e in terra
v’at tumbas pius novas e pius bellas, de
zente morta pius de rechente. Ma ‘imus
istraccos e semus colaos pius in presse,
belle chi connoschiavamus a tottus. De una
manera, sa tumba pius ricca d’achet pessare
pius pacu a chie dormit in intro, ca cadiune
iscit petzi su chi li costan a isse sos
mortos suos e medit su dolore anzenu dae sos
signales chi ponete, e amus attu sa caminada
belle belle pius criticande sas tumbas chi
non chistionande de sos mortos. E semus
arribaos a s’urtimu muru, a destra de sa
gapella, vantande una tumba atta tottu de
muros de preda chin erva e fiores in mesu,
inuve i’sas ateras v’’it sa lastra de
marmaru o de granitu, e ‘imus cajentandenos
ind’una ripitìda de arte, de religione, de
poesia, cando Vadore s’est arrimau ainnantis
de unu tumbineddu a s’iscuru, chene lumìnos
e chene viores, e at lettu sa lapide a boche
arta :
« La sua vita fu una lunga giovinezza
vissuta nella semplicità degli angeli »
« Chie este ? » At nau « Rosa Niffoi. Non bi
la so’ connoschende »
« ’Essu, bella ! » amus nau paris chin
Andria e amus accortziau unu luminu de
un’ateru tumbinu pro vier sa votografia.
Una cara de emina manna e irvariada, chi’sos
occios tutaoso, bodios, sos pilos
tott’essìos dae su cuccuru.
« Est Rosedda » amus nau « Rosedda macca »
l’amus ispiegau a Badore e pro unu bell’urdu
no’ iscìavamus ite narrere e ripitiavamus
« Rosedda. Míschina. E pruite l’ana lassada
gosi a s’iscuru ? L’an’iscrittu una cosa
gosi bella e poi la lassana a s’iscuru ! » E
amus pessau chi vortzis ‘it morta
ind’un’ospitziu e sas paragulas lias avìat
iscrittas carchi pride chi no’ l’’it nudda
ma chi cumprendìat sa vida e chi non bi
depìat aer pius nisciune a la chircare a
cudda povera Rosedda, chi aviamus juvilau
tottus a minores, cando colavat
chi’s’andatha irgesta e chi’sa cara vona de
sos casticaos dae Deus, e sas mamas li
cumbidavana su caffè e la dimandavana de
novas.
Poi amus irrobau tottu sos tumbinos pius
riccos e lios amus postos a Rosedda sos
luminos e sos fiores pius bellos.
|