Albino Pau

 

S'urtimu contu

  

In  bidda b'aiat duos istradones. Su 'e tres it  che'  canno non b'esseret istatu. Non bi colaiat su postale 'e sa Sita, nen caddos,  nen carros, nemancu gamas de erveches turvanne.  Petzi carchi èmina l'imbucaiat annanne a abare s'orteddu, o unu  tziu vetzu  a cumbutare. Ite poi?  Nachi nch'arreghiat in pedes  dei cuddu bete muraglione de sos Montes Arvos. Ateru, nois minores, non ischìamus. Su nùmene de istradone l'it vintzas tropu, e dae cussu li naraian "sa caminera 'e josso", e tantu l'it bastante.    

Sos  àteros  duos 'in un'istradone ebia, chi  nch'istupaiat  in bidda, a traitoria che' a un'istocata dae palas, dae sas  ortas de  Luitze e si nch'imberghiat in s'apicata de  Palas  Nieddas, cuatu  dae sueglios e tupas de crujura; achennesinne  guasi  sa irgontza de colare in cudda iddedda ispèrdita, isse,  un'istradone  largu, biancu, chin sos punteddos de su telèpene,  atu  a cunetas  e  chin muntones de pretichina chi  b'ispartinaiat  su contoneri, chi colaiat intro 'e una  chitate e in biddas comente  si tocat, isse chi nche penniat vintzas a mare, oh a  mare, mi'!  Ma, pro nos facher mannos chin istrantzos e   furisteris, naraìamus chi b'aìamus duos istradones nois puru.

S'istradone a manu manca, cussu 'e Palas Nieddas, it trabicatu dae sos pastores acuilatos in sos Paris e dae carchi carabineri a caddu o in moto;  s'àteru,  a  manu justa, dae sos ventuleris  e  dae  sos camios  gàrrios  de ustricu chi, in su colare intro  'e  vidda, truncaian sos filos de sa luche istesos dae sa pratzata de  una domo a s'àtera, e si pinnicaian sos sàvanos postos a assutare.

  In  custa  iddedda jeo bi so' naschitu, mi so' pasatu  in  sa preta lata de s'istrata de sa janna 'e domo, inie apo istu  sos colores de unu vrore, b'apo connotu s'àstragu de s'iverru e  su calore  a mòrrere de s'istiu, b'ap'imbennitu viatos  masetos  e caras pirmatas de òmines, jeo puru apo tzelevratu a sos pranzos de  sos mortos, inie mi so' abitzatu de sas lampitzatas in  sos ocros de una pitzinna. It una idda povera ma, propiu pro custu, m'at  imparatu a m'ìdere sonnos vintzas cann'ipo  ischitatu,  a di sitzare e a mi pessare cosas chi non istaian nè in chelu e né in terra, a abulutziare su veru a sas fàulas. Vintzas sas  prus disvariatas.  Non  n'isco  si sa idda est galu  gai.  So  nessi barant'annos chene bi acher ghiratura.

   Una  die  in bidda it colata sa Columbus, unu  postale  novu.  Non  aiat  sonatu  nemancu  sa trumba dae  sa  Orta  Manna  coent'achiat  su  postale 'e sa Sita pro dare tocamentu,  e  no' nche l'aìamus vistu in bidda chene mancu no' n'abitzare. Segnos Tomas si l'aiat apompiatu dae supra 'e su muraglione de  tzimitòriu, aiat tiratu una tabacata e sas grantzas chi l'in ughitas dae pòddiches aian sichitu a li crentiare de mùrinu su dainnantis  de sa tùnica; ma it torratu deretu  a apuntare  sos  ocros abosos  a su breviàriu. Sos pitzinnos non l'in cùrritos  ifatu, tantu  in daisecus non juchiat s'iscaledda pro si  b'apiligare. Sas rotas 'in chene una grantza 'e prùere, e mi' chi de  prùere de  voliare bi n'aiat in s'istradone. It unu postale in  colore ruju (non che' ai cuddu biaitinu 'e sa Sita iscraricatu dae aba e  sole), chin duna tzira bianca lata duos parmos in fiancos  e s'iscrita  Columbus,  oritzata  chi pariat fata  a  recamu.  It colatu  a  passu, selenu selenu, non si  l'intenniat  mancu  su motore,  si mai n'aeret jutu; intro nessune, nen tzaferre,  nen billetàriu, nen passitzeris, o assumancu nudda s'idiat dae  sos fridos a isprecu.  In pratza 'e su marcatu non b'aiat  arressu, e  si nch'it bessitu dae vidda de gai, ruju e selenu  coment'it intratu.

 

 

 

  Sas  dies ifatu, chene nche ne brincare una, it  torratu,  ma oràriu non n'aiat. A bias isperraiat sa idda in duos a tocos de note, sa luche de sos fanales illataiat s'istradone, istampaiat jannas e barcones de donzi domo achenne sas caras biancas  chei sos  mortos  a sos ch'in sèitos a su ocu, dae su  bàntzicu  sas criaturas  si pesaian a gràrias. Ai cudda luche bianca e  frita chi  l'it  ferta a cara, una èmina gràida nachi  aiat  aortitu.

Intro 'e die, carchi via arreghiat in sa pratza 'e su  marcatu, ma non achirraiat unu passitzeri pro pissare in su guruteddu  a costatzu, non s'abassaiat unu vridu, non s'aberiat un'isportellu. Canno sa Columbus lis colaiat a costatzu, sos caddos parian muscatos, nch'imbolaian sos cadderis a terra, perdian  bèrtulas e  lamas  e  bessian deretos a cratamissatas  contra  ai  cuddu trumentu 'e pupa, mannu, luchente, mutu. Sos canes s'imberghian a gànnitas, a sos gatos si lis erpilaiat su pilu in costas, sos voes  parian essìnnesi 'e su contu dae s'assùconu. Carchi  tziu vetzu,  acurtziannesili, o peus, tocànnelu, aiat intesu  in  sa carena unu vritu cancarànneli sos ossos.

Oreris e bannuleris chi si colaian sa tzorronata arreanne su postale ruju si gastaian custos

 <<Eris colata b'est sa Columbus?>> dimannaiat unu. arrèjonos, pacu prus o mancu.

  <<Est  colata  a denote. Si l'aìatzes  vista...mancu  bo'  la pessates.>> responniat tale Cumereddu, aulagliu e imbreacone si bi n'aiat unu.

  <<Nara,nara.>>  si achian duos, ambos  paris,  irmenticànnesi chi Cumereddu it su mentzus aulagliu de totu sa cussorja.

  <<Eris  note  non resessiat a mi alare cannela 'e  sonnu.  Mi nche  so pesatu e so essitu dae domo chi den esser istatas  sas ùnnichi.  Unu  passu ifatu a s'àteru e mi nche  so  acatatu  in Macarronare. Ipo vienne a sa untana 'e Pissacanes, canno  l'apo istu.  A chie? A sa Columbus, ejò a chie: chin totu sas  luches allutas,  venas  sas de intro, chi pariat  s'artare  matzore  a Missa in Puddu. Apo istu a su tzaferre, grassu chin dunu  parmu 'e  lardu in tzucru, a su billetàriu ch'it una emina, e  a  sos passitzeris,  òmines e fèminas. Emineddas gai... a collanas  de  oro,  un'aneddu pro pòddiche, estes de lussu, vienne dae  càliches ches  artos unu licore in colore 'e oro e pipanne dae  bochinos biancos  e  longos cantu unu survaocu,  ridenne  a  iscacaglios impare  chin  fòmines in crobata e in  capeddu  a  tzilindru... M'idan tzecu!>>

  Sas  fàulas  de  Cumereddu nch'aggabaian  semper  chin  custu giuramentu; tanno sos oreris gheretzaian chie a un'ala e chie a àtera  a  semenare su contu 'e novu. E intantu sa idda  it  a buglios, arreaiat su cras e  sa colata 'e sa Columbus o, nessi, carch'àteru  cuentu.  In sos tzilleris, in sas  domos,  in  sos camineddos  de via 'e susu e de via 'e josso (goi it  chirriata sa  idda  dae s'istradone), ascuju o a boche manna,  sa  tzente ocaiat  chiriellas,  si bargaminaiat cuentos  vetzos.   Ma  non achiat  àteru.  Poi b'it su printzipale, unu  conchimannu  chin dunu boneteddu tropu minore semper in pillìlliri in su tapu  'e su  cherveddu,  arrejonatore pasatu, probòmine, chi  juchiat  a pala  su mesus de sa idda a tzerachia e chi sos seros  si  nche ocaiat  sa cratea a s'istradone, daiat miratas dae suta  'e  sa visiera,   ortzicaiat sas lavras a cantu li relataian  in  duna manera  chi  si aliat prus de chentu paràulas. Mancu  isse  non n'aiat  bocatu  cartzas  dei cudda balla  'e  postale,  comente cartzas non n'aian bocatu sos vardianos ch'aiat postu in  s'oru 'e  su sartu dae sas primas vias ch'it colatu; eperò aiat  natu chi  sa  cosa non potiat durare, chi ja s'it  arrantzatu  isse.  

 

 

 

Sos  pitzinnos,  sos prus isconcatos, semper chin  sa  gana  de iscobèrrere  imbentos novos e sinnuncas sos prus in tinu,  s'in impostatos  in Macarronare chin sas frunneddas e  sas  butzacas prenas de bruscas ; ma, a su colare de sa Columbus, sos alàsticos si lis 'in secatos picanne sa mèria.

  <<Tzz... custa vruscaglia!>> aiat fatu su printzipale, annanne sa die ifatu a su matessi impostu 'e sos pitzinnos chin duostzeracos.  Sa Columbus it colata a denotte e, canno aiat  bistu s'istradone  prenu de sa luche 'e sos fanales, aiat  trachitatu ocu: sas cannas de su vusile si lis 'in crepatas in manos.

  Una  die  sa Columbus aiat arressu in pratza 'e  su  marcatu, s'it  abertu s'isportellu e it achirratu unu moru, nieddu  che' furesi. Juchiat una trumba, longa cantu ai cussa 'e s'àntzelu a costatzu  'e s'artare matzore, non chei cudda curtza e torta  a corru 'e voe de Batorone su bannitore.  It sa prima via chi  in bidda  idian a unu moru. Ja est veru chi in sos annos  colataos unu  ventuleri aiat batutu una mùnica pro ispatzare cosedda  'e tiatzas  chi  enniat,  ma unu moru 'in galu a  lu  ìdere.  Chin cuddas dentes biancas che' chivos de mènnula, chen'apompiare in cara a nessune, su moru it colatu in mesus de sa tzente e  s'it arressu  in  dainnantis de sa domo 'e su printzipale  chi  aiat isparatu  a sa Columbus. S'aiat postu sa trumba in buca e  aiat atacatu  a  bi  survare a intro chin sos  càvanos  ufratos  chi parian  duas bùssicas. Sonaiat a ocros tancatos, si  li  latiat  chi  bi poniat coro e sentitu, epuru  nessune  l'intenniat.  Su moru aiat sichitu a sonare, a sonare, sa cara niedda e  lùchida de sudore, vintzas a canno a su barcone non s'it iscampiatu su printzipale abutonànnesi sa camisa bianca. Chin sa pranta 'e sa manu aberta aiat fatu sinnu de arreare, chi ja l'aiat intesa sa trumba  (unu sonu chi l'it pàssitu sa oche, juliànnelu, de  unu mere prus mannu e prus ricu de isse), chi ja it achirranne.  Sa mutzere nche l'aiat pissichitu in mes'istradone, tirànneli  sos bicos de sa jancheta chin duna manu e, chin s'àtera,  intregànneli  su portafogliu chi, in sa presse, s'aiat  irmenticatu:  a biagiare  in sa Columbus bi cheret una bussa 'e inari,  naraiat sa tzente. A passu lestru si l'aiat afilata a bia 'e su  posta ,  sichitu dae su moru chin sa trumba in suta 'e su  suilcru, sas  lavras grussas tancatas, sas pipiristas aumbratas  in  sos ocros rujos. S'isportellu s'it abertu, s'it tancatu in palas de su printzipale e sa Columbus it tzucata che' a semper, selena e chene degogliu 'e motore. Sos chi nch'aian ghetatu sos ocros  a intro  b'aian bistu petzi una neuledda bianca, ma  tres  s'aian  postu sa cara e juratu de aer vistu una volitzata de su tzaferre e de sa bille- tària estita 'e ruju.

  Su moru it restatu in bidda. B'aiat tratesu tres dies, die  e note arraichinatu in pratza 'e su marcatu, arreanne su  postale chi non s'idiat. Dae su tzilleri a costatzu lu juliaian pro  lu cumbitare e isse mancu tiddiat, sos ocros pèrditos in sa  tzira bianca  de s'istradone 'e Palas Nieddas. Chie n'ischiat  de  su chi li colaiat in conca ai cudd'òmine nieddu goi. Mancu s'aba a trìschias  chi  pariat  ghetànnenche sas  àgheras  l'aian  fatu mòvere. Rivu Mannu it pènnitu dae montes ufratu 'e lutu,  unnos irraichinatos, pretas e s'aiat pinnicatu su ponte 'e Macarronare.  Sa 'e tres dies, a s'iscuricata, it torrata  sa  Columbus. S'it abertu torra s'isportellu, nch'it falatu su printzipale e, chene salutare a nessune, it fartziatu su moru. Su postale ruju chin  sa  tzira bianca e chin s'iscrita ch'it  unu  recamu,  si nch'it  cupatu  in sas ortas de Luitze e, dae sa  die,  nessune l'aiat bistu prus.

   Su  printzipale  non pariat prus mancu s'umbrina  dei  cuddu ch'it  partitu. In domo sa mutzere e sos fitzos si l'aian  totu vasatu  pranghenne  lacrimas  de una cuntentesa  chi  lis  aiat catzatu cuntipitzos e anneos. A donzi dimanna chi li achian dei cudda  brènnia 'e tzucata, achiat petzi "ohi, ohi"; e semper  a "ohis" si nch'it corcatu a letu, chene mancu nch'ingullire  una cugliera 'e su mannicu chi l'aiat cotu sa mutzere.         

  Su cras mantzanu sa tzeraca l'aiat atzapatu in s'istalla,  su boneteddu  troppu  minore in pillìlliri in  cudda  conca  tropu manna, sos ocros ortatos a s'imbesse e sa limba a mossu,  ancas e  bratzos intetericatos e a puntzos astrintos. Su capu de  unu loru it presu a una trae, s'àteru alloricatu in tzucru.

  Custu est s'ùrtimu contu de s'ùrtimu cochintzu atu in domo  e in su restu 'e sa idda. Tanno aia unos doich'annos,  tanno apo pèrditu pane e contos. Sa cochitora chi l'aiat contatu, carpinne  sos  pitzos  de su pane s  sinnànnesi  chin  su  leputzeddu ven'arrotatu  in manos, nche l'aiat agabatu de goi:  "Canno  su carru  'e sos mortos colaiat  a degogliu 'e rotas in  supra  'e s'impretatu de s'istradone achenne drinnire che' matràculas sos ossos bùitos de sos mortos chi juchiat a gàrriu, totu  l'intennìamus,  petzi  su chi li tocaiat de mòrrere. Como  imbetze  sa morte  mala  colat in postale, unu moru sonat sa trumba  'e  su judissu ma nessune l'intennet, petzi su chi li tocat de  mòrrere... Perdonu Deus meu, a nois àteros pecatores!"