|
S'urtimu contu
In bidda
b'aiat duos istradones. Su 'e tres it che'
canno non b'esseret istatu. Non bi colaiat
su postale 'e sa Sita, nen caddos, nen
carros, nemancu gamas de erveches turvanne.
Petzi carchi èmina l'imbucaiat annanne a
abare s'orteddu, o unu tziu vetzu a
cumbutare. Ite poi? Nachi nch'arreghiat in
pedes dei cuddu bete muraglione de sos
Montes Arvos. Ateru, nois minores, non
ischìamus. Su nùmene de istradone l'it
vintzas tropu, e dae cussu li naraian "sa
caminera 'e josso", e tantu l'it
bastante.
Sos àteros
duos 'in un'istradone ebia, chi
nch'istupaiat in bidda, a traitoria che' a
un'istocata dae palas, dae sas ortas de
Luitze e si nch'imberghiat in s'apicata de
Palas Nieddas, cuatu dae sueglios e tupas
de crujura; achennesinne guasi sa irgontza
de colare in cudda iddedda ispèrdita, isse,
un'istradone largu, biancu, chin sos
punteddos de su telèpene, atu a cunetas
e chin muntones de pretichina chi
b'ispartinaiat su contoneri, chi colaiat
intro 'e una chitate e in biddas comente
si tocat, isse chi nche penniat vintzas a
mare, oh a mare, mi'! Ma, pro nos facher
mannos chin istrantzos e furisteris,
naraìamus chi b'aìamus duos istradones nois
puru.
S'istradone
a manu manca, cussu 'e Palas Nieddas, it
trabicatu dae sos pastores acuilatos in sos
Paris e dae carchi carabineri a caddu o in
moto; s'àteru, a manu justa, dae sos
ventuleris e dae sos camios gàrrios de
ustricu chi, in su colare intro 'e vidda,
truncaian sos filos de sa luche istesos dae
sa pratzata de una domo a s'àtera, e si
pinnicaian sos sàvanos postos a assutare.
In custa
iddedda jeo bi so' naschitu, mi so' pasatu
in sa preta lata de s'istrata de sa janna
'e domo, inie apo istu sos colores de unu
vrore, b'apo connotu s'àstragu de s'iverru
e su calore a mòrrere de s'istiu,
b'ap'imbennitu viatos masetos e caras
pirmatas de òmines, jeo puru apo tzelevratu
a sos pranzos de sos mortos, inie mi so'
abitzatu de sas lampitzatas in sos ocros de
una pitzinna. It una idda povera ma, propiu
pro custu, m'at imparatu a m'ìdere sonnos
vintzas cann'ipo ischitatu, a di sitzare e
a mi pessare cosas chi non istaian nè in
chelu e né in terra, a abulutziare su veru a
sas fàulas. Vintzas sas prus disvariatas.
Non n'isco si sa idda est galu gai. So
nessi barant'annos chene bi acher ghiratura.
Una die
in bidda it colata sa Columbus, unu
postale novu. Non aiat sonatu nemancu
sa trumba dae sa Orta Manna
coent'achiat su postale 'e sa Sita pro
dare tocamentu, e no' nche l'aìamus vistu
in bidda chene mancu no' n'abitzare. Segnos
Tomas si l'aiat apompiatu dae supra 'e su
muraglione de tzimitòriu, aiat tiratu una
tabacata e sas grantzas chi l'in ughitas dae
pòddiches aian sichitu a li crentiare de
mùrinu su dainnantis de sa tùnica; ma it
torratu deretu a apuntare sos ocros
abosos a su breviàriu. Sos pitzinnos non
l'in cùrritos ifatu, tantu in daisecus non
juchiat s'iscaledda pro si b'apiligare. Sas
rotas 'in chene una grantza 'e prùere, e mi'
chi de prùere de voliare bi n'aiat in
s'istradone. It unu postale in colore ruju
(non che' ai cuddu biaitinu 'e sa Sita
iscraricatu dae aba e sole), chin duna
tzira bianca lata duos parmos in fiancos e
s'iscrita Columbus, oritzata chi pariat
fata a recamu. It colatu a passu,
selenu selenu, non si l'intenniat mancu
su motore, si mai n'aeret jutu; intro
nessune, nen tzaferre, nen billetàriu, nen
passitzeris, o assumancu nudda s'idiat dae
sos fridos a isprecu. In pratza 'e su
marcatu non b'aiat arressu, e si nch'it
bessitu dae vidda de gai, ruju e selenu
coment'it intratu.
Sas dies
ifatu, chene nche ne brincare una, it
torratu, ma oràriu non n'aiat. A bias
isperraiat sa idda in duos a tocos de note,
sa luche de sos fanales illataiat
s'istradone, istampaiat jannas e barcones de
donzi domo achenne sas caras biancas chei
sos mortos a sos ch'in sèitos a su ocu,
dae su bàntzicu sas criaturas si pesaian
a gràrias. Ai cudda luche bianca e frita
chi l'it ferta a cara, una èmina gràida
nachi aiat aortitu.
Intro 'e
die, carchi via arreghiat in sa pratza 'e
su marcatu, ma non achirraiat unu
passitzeri pro pissare in su guruteddu a
costatzu, non s'abassaiat unu vridu, non
s'aberiat un'isportellu. Canno sa Columbus
lis colaiat a costatzu, sos caddos parian
muscatos, nch'imbolaian sos cadderis a
terra, perdian bèrtulas e lamas e
bessian deretos a cratamissatas contra ai
cuddu trumentu 'e pupa, mannu, luchente,
mutu. Sos canes s'imberghian a gànnitas, a
sos gatos si lis erpilaiat su pilu in
costas, sos voes parian essìnnesi 'e su
contu dae s'assùconu. Carchi tziu vetzu,
acurtziannesili, o peus, tocànnelu, aiat
intesu in sa carena unu vritu cancarànneli
sos ossos.
Oreris e
bannuleris chi si colaian sa tzorronata
arreanne su postale ruju si gastaian custos
<<Eris
colata b'est sa Columbus?>> dimannaiat unu.
arrèjonos, pacu prus o mancu.
<<Est
colata a denote. Si l'aìatzes
vista...mancu bo' la pessates.>>
responniat tale Cumereddu, aulagliu e
imbreacone si bi n'aiat unu.
<<Nara,nara.>> si achian duos, ambos
paris, irmenticànnesi chi Cumereddu it su
mentzus aulagliu de totu sa cussorja.
<<Eris
note non resessiat a mi alare cannela 'e
sonnu. Mi nche so pesatu e so essitu dae
domo chi den esser istatas sas ùnnichi.
Unu passu ifatu a s'àteru e mi nche so
acatatu in Macarronare. Ipo vienne a sa
untana 'e Pissacanes, canno l'apo istu. A
chie? A sa Columbus, ejò a chie: chin totu
sas luches allutas, venas sas de intro,
chi pariat s'artare matzore a Missa in
Puddu. Apo istu a su tzaferre, grassu chin
dunu parmu 'e lardu in tzucru, a su
billetàriu ch'it una emina, e a sos
passitzeris, òmines e fèminas. Emineddas
gai... a collanas de oro, un'aneddu pro
pòddiche, estes de lussu, vienne dae
càliches ches artos unu licore in colore 'e
oro e pipanne dae bochinos biancos e
longos cantu unu survaocu, ridenne a
iscacaglios impare chin fòmines in crobata
e in capeddu a tzilindru... M'idan
tzecu!>>
Sas
fàulas de Cumereddu nch'aggabaian semper
chin custu giuramentu; tanno sos oreris
gheretzaian chie a un'ala e chie a àtera a
semenare su contu 'e novu. E intantu sa
idda it a buglios, arreaiat su cras e sa
colata 'e sa Columbus o, nessi, carch'àteru
cuentu. In sos tzilleris, in sas domos,
in sos camineddos de via 'e susu e de via
'e josso (goi it chirriata sa idda dae
s'istradone), ascuju o a boche manna, sa
tzente ocaiat chiriellas, si bargaminaiat
cuentos vetzos. Ma non achiat àteru.
Poi b'it su printzipale, unu conchimannu
chin dunu boneteddu tropu minore semper in
pillìlliri in su tapu 'e su cherveddu,
arrejonatore pasatu, probòmine, chi
juchiat a pala su mesus de sa idda a
tzerachia e chi sos seros si nche ocaiat
sa cratea a s'istradone, daiat miratas dae
suta 'e sa visiera, ortzicaiat sas
lavras a cantu li relataian in duna
manera chi si aliat prus de chentu
paràulas. Mancu isse non n'aiat bocatu
cartzas dei cudda balla 'e postale,
comente cartzas non n'aian bocatu sos
vardianos ch'aiat postu in s'oru 'e su
sartu dae sas primas vias ch'it colatu;
eperò aiat natu chi sa cosa non potiat
durare, chi ja s'it arrantzatu isse.
Sos
pitzinnos, sos prus isconcatos, semper
chin sa gana de iscobèrrere imbentos
novos e sinnuncas sos prus in tinu, s'in
impostatos in Macarronare chin sas
frunneddas e sas butzacas prenas de
bruscas ; ma, a su colare de sa Columbus,
sos alàsticos si lis 'in secatos picanne sa
mèria.
<<Tzz...
custa vruscaglia!>> aiat fatu su
printzipale, annanne sa die ifatu a su
matessi impostu 'e sos pitzinnos chin
duostzeracos. Sa Columbus it colata a
denotte e, canno aiat bistu s'istradone
prenu de sa luche 'e sos fanales, aiat
trachitatu ocu: sas cannas de su vusile si
lis 'in crepatas in manos.
Una die
sa Columbus aiat arressu in pratza 'e su
marcatu, s'it abertu s'isportellu e it
achirratu unu moru, nieddu che' furesi.
Juchiat una trumba, longa cantu ai cussa 'e
s'àntzelu a costatzu 'e s'artare matzore,
non chei cudda curtza e torta a corru 'e
voe de Batorone su bannitore. It sa prima
via chi in bidda idian a unu moru. Ja est
veru chi in sos annos colataos unu
ventuleri aiat batutu una mùnica pro
ispatzare cosedda 'e tiatzas chi enniat,
ma unu moru 'in galu a lu ìdere. Chin
cuddas dentes biancas che' chivos de
mènnula, chen'apompiare in cara a nessune,
su moru it colatu in mesus de sa tzente e
s'it arressu in dainnantis de sa domo 'e
su printzipale chi aiat isparatu a sa
Columbus. S'aiat postu sa trumba in buca e
aiat atacatu a bi survare a intro chin
sos càvanos ufratos chi parian duas
bùssicas. Sonaiat a ocros tancatos, si li
latiat chi bi poniat coro e sentitu,
epuru nessune l'intenniat. Su moru aiat
sichitu a sonare, a sonare, sa cara niedda
e lùchida de sudore, vintzas a canno a su
barcone non s'it iscampiatu su printzipale
abutonànnesi sa camisa bianca. Chin sa
pranta 'e sa manu aberta aiat fatu sinnu de
arreare, chi ja l'aiat intesa sa trumba
(unu sonu chi l'it pàssitu sa oche,
juliànnelu, de unu mere prus mannu e prus
ricu de isse), chi ja it achirranne. Sa
mutzere nche l'aiat pissichitu in
mes'istradone, tirànneli sos bicos de sa
jancheta chin duna manu e, chin s'àtera,
intregànneli su portafogliu chi, in sa
presse, s'aiat irmenticatu: a biagiare in
sa Columbus bi cheret una bussa 'e inari,
naraiat sa tzente. A passu lestru si l'aiat
afilata a bia 'e su posta , sichitu dae su
moru chin sa trumba in suta 'e su suilcru,
sas lavras grussas tancatas, sas pipiristas
aumbratas in sos ocros rujos. S'isportellu
s'it abertu, s'it tancatu in palas de su
printzipale e sa Columbus it tzucata che' a
semper, selena e chene degogliu 'e motore.
Sos chi nch'aian ghetatu sos ocros a intro
b'aian bistu petzi una neuledda bianca, ma
tres s'aian postu sa cara e juratu de aer
vistu una volitzata de su tzaferre e de sa
bille- tària estita 'e ruju.
Su moru it
restatu in bidda. B'aiat tratesu tres dies,
die e note arraichinatu in pratza 'e su
marcatu, arreanne su postale chi non
s'idiat. Dae su tzilleri a costatzu lu
juliaian pro lu cumbitare e isse mancu
tiddiat, sos ocros pèrditos in sa tzira
bianca de s'istradone 'e Palas Nieddas.
Chie n'ischiat de su chi li colaiat in
conca ai cudd'òmine nieddu goi. Mancu s'aba
a trìschias chi pariat ghetànnenche sas
àgheras l'aian fatu mòvere. Rivu Mannu it
pènnitu dae montes ufratu 'e lutu, unnos
irraichinatos, pretas e s'aiat pinnicatu su
ponte 'e Macarronare. Sa 'e tres dies, a
s'iscuricata, it torrata sa Columbus. S'it
abertu torra s'isportellu, nch'it falatu su
printzipale e, chene salutare a nessune, it
fartziatu su moru. Su postale ruju chin sa
tzira bianca e chin s'iscrita ch'it unu
recamu, si nch'it cupatu in sas ortas de
Luitze e, dae sa die, nessune l'aiat bistu
prus.
Su
printzipale non pariat prus mancu
s'umbrina dei cuddu ch'it partitu. In
domo sa mutzere e sos fitzos si l'aian totu
vasatu pranghenne lacrimas de una
cuntentesa chi lis aiat catzatu
cuntipitzos e anneos. A donzi dimanna chi li
achian dei cudda brènnia 'e tzucata, achiat
petzi "ohi, ohi"; e semper a "ohis" si
nch'it corcatu a letu, chene mancu
nch'ingullire una cugliera 'e su mannicu
chi l'aiat cotu sa mutzere.
Su cras
mantzanu sa tzeraca l'aiat atzapatu in
s'istalla, su boneteddu troppu minore in
pillìlliri in cudda conca tropu manna,
sos ocros ortatos a s'imbesse e sa limba a
mossu, ancas e bratzos intetericatos e a
puntzos astrintos. Su capu de unu loru it
presu a una trae, s'àteru alloricatu in
tzucru.
Custu est
s'ùrtimu contu de s'ùrtimu cochintzu atu in
domo e in su restu 'e sa idda. Tanno aia
unos doich'annos, tanno apo pèrditu pane e
contos. Sa cochitora chi l'aiat contatu,
carpinne sos pitzos de su pane s
sinnànnesi chin su leputzeddu
ven'arrotatu in manos, nche l'aiat agabatu
de goi: "Canno su carru 'e sos mortos
colaiat a degogliu 'e rotas in supra 'e
s'impretatu de s'istradone achenne drinnire
che' matràculas sos ossos bùitos de sos
mortos chi juchiat a gàrriu, totu
l'intennìamus, petzi su chi li tocaiat de
mòrrere. Como imbetze sa morte mala
colat in postale, unu moru sonat sa trumba
'e su judissu ma nessune l'intennet, petzi
su chi li tocat de mòrrere... Perdonu Deus
meu, a nois àteros pecatores!"
|