|
Mors et vita duello

U sciacculonu
chjuccheti annant’à a cuparchjola bionda.
"Ùn
piinghjisgiulà, ùn signuzzà, ùn isusciulà !"
" Ànghjulu
Santu ùn devi micca pienghja, hè masciu solu
di famidda avali…", briuneti Zà Meca.
" Lacalu
signuzzà ! U signuzzu hè cresci cori.
Crisciarà…", li risposi Zà Catalina di
dulcezza infinita, di dulciori carnali...
" Ch’è
tù imbuffi, ch’iddi ti stinzini i
pidochja !", si dicia Ànghjulu Santu
suttu boci, parlendu di Zà Meca.
Quant’è
ch’idda fussi una corba. Incappucinata cù u
mandili nieddu, a boci stridenti è lèsina,
ad Ànghjulu Santu li facia pinsà à una
ghjandaghja grachjendu. S’idda ùn l’era mai
parsa di razza feminili, avà, tutta fasciata
nera, ùn li si era mancu più umana.
Si ramintaia
una volta, da ziteddu, quattu daretu à a
porta sghignata di u curridori l’avia scelta,
mezu à a mubilia, capiddi lintati. Era più
avvezzu à vedala cù u cutupinu. Ma quidda
sera, cacciatu u mandili, s’era scuparta una
bella stoffa riccamata à capiddi neri
imbiriulati. Asata, a donna si spiddaia a
capiddera ingavuddata. Era quantunqua una
donna !
Da issu
ricordu, a mimoria d'Ànghjulu Santu si persi
sinn’à chjucu chjucu, ingutuppatu ind’è
fascioli è mullitoni. Azzicèndulu, Zà Meca
l’arrichjulaia a nanna. A sintia ancu avà
issa nanna pallicaccia :
Quandu sareti
maiori
Currareti par
li piani
L’arbi
turnarani fiori
L’oliu currarà
à funtani
Turnarà
bàlzamu fini
Tutta l’acqua
di u mari
Tutti li
vostri antinati
Erani omi
famosi
Erani lesti è
gagliardi
Sanguinarii è
curaghjosi
M’aviani
sempri all’ appostu
Cutràchini è
beddi cosi…
S’invinia
avali di u mischiu cussì stranu di issa
nanna. Issu mischiumu di sapori, di culori è
di sintimenti. Issi stesi senza tàrmini
d’arbi turrati fiora, duva s’intricciaia u
muscu di l’oliu finu è u sali di un mari
luntanu è mistiriosu. Ma di issu sonniu di
cuccagna li firmaia sempri in caneddari u
gustu aspru di u sangu caghjatu, u sisu
ràncicu di a pòlvara è a veduta di ghjuveddi
sangunosi. Com’è ind’è a vita a nanna
passaia sùbbitu da u bellu à u malu è da u
beddu à u mali. Pari à u versu animali, la
ghjenti erani capaci di tantu amori è
attempu di tanta firocità.
À u ziteddu li
firmaia in pettu issa paura chì ùn dismittia
di untranalli u capu par via di u rinchjinu.
È issu rinchjinu cuminciaia dighjà à fà
rimbeccu è à svrembicalli i ciarbedda. Di
colpu, l’ùltimi paroli li schiattetini in
capu fendulu vultà à u veru ughjincu... "Erani
lesti è gagliardi, sanguinarii è curaghjosi,
erani lesti è gagliardi, sanguinarii è
curaghjosi…" U sonniu scruchjeti à u
spavechju di u ghjornu.
Pusendu
annant’à u panchiteddu, a bucca chjusa, u
ziteddu ùn azzumbricaia parola. Iddu chì d’abitùdini
era talmenti spantu incù la ghjenti,
fighjulaia u spittàculu di i corba : singhi
zampittendu, singhi capialzendu, singhi
tagnendusi è briunendu. Babbu era
longhitiratu annant’à a tola com’è mamma
colta da a falci dui anni fà… È issi
dunnacci chì ùn piantaiani d’attià, di
briunà, d’abbaddatà.
I cantori di a
cunfraterna di San’ Roccu erani ghjunti in
casa da purtà u mortu. I canta si mischiani
à i sciacci : "Subvenit, Sancti Dei,
occurrite Angeli Dòmini…". Babbu
appaghjatu l’avia aspittitati iss’ anghjuli
custodii… Eppo i donni s’erani lampati
granfiighendu a cascia.
"Babbu
l’avia aspittati iss’ anghjuli custodii !",
si ripitia u ziteddu. Pinsaia avali à a
morti di u babbu. U papaddulonu di sgiò
Stèfanu s’era avvicinatu à sumbrettu, pianu
pianareddu, quand’iddu spaffaia i ligna.
Pisendu a mazza, à u babbu, li si era
scruchjata una pena trimenti ind’è u spinu
chì u feci capialzà. U piombu l’avia
tassiddatu a carri. È l’avia pagatu l’appighjò ?
Par un pugnu di ramaglioni è un pugnu d’anori,
era mortu.
" Innò
ch’ùn pagaraghju micca, a me famidda hè
sempri stata pastori pà i Ghjudicelli è
avali mi voni fà pagà di più ? S’idda li
dispiaci, ch’iddi venghini, u drittu hè meiu !" Sgiò Stèfanu era ghjuntu è u mischineddu n’avia
persu ancu a vita. A ghjustizia ? A
sgiurizia t’hà dinari è amicizia…
Disgrazia era
a disgrazia di u tempu. Issu tempu chì
arruba a materia umana à u locu. A vita hè
issu filucciu di seta azzicatu da un
vintisgiolu è chì strappa à l’assindotta. L’omu
si devi dunqua di baddà à pedicugna annant’à
istu filu sapendu chì ugni tantu manca l’equilìbriu,
ch’iddu si pò vena à cascacinà o peghju à
falà in l’abissa arcani di a morti fosca.
Ugni stunda rigalata da u ghjornu devi essa
cunsidarata da vadanta è scalculata annant’à
a notti.
A cuddera di u
ghjornu novu
"Aiò veni !
Aiò chì l’alba hè nascitoghja !"
Aghjurnaia… U
ghjornu avia vintu una volta di più ma
sinn’à quandu ? I spirioni intippidiani
i monti. "Andaremu à cudda i castagni oghji". Castagni, castagni, mezu chè scitatu,
imbuffati è i cidda sticchiti da a ciumaca,
l’ochja d’Ànghjulu Santu pariani dui
grìcciuli abbacati. Sempri pinciulendu,
abbadduchjatu, ùn ascultendu i moghji di Zà
Meca, Ànghjulu Santu appuntaia i scarpi
stacchitati è appuntunaia i bòtuli di a
camisgia.
"O
Capè !" Và à metta l’imbastu à Moru. "Ùn mi
chjamà micca Capè, ch’ùn aghju a faccia à a
capèzzula !" L’avia ditta centu è centu
volti ma ghj’era listessa. Ziteddu, Ànghjulu
Santu ripitia sempri "capè, capè !" inditendu a capèzzula di u chjodu è u
subranomu l’era fermu. L’imbastu liatu
com’iddu ci vò à l’àsinu cù a gruppera, u
petturali è a cinta si n’andetini dunqua à
cudda i castagni.
" Tù,
cuddarè quiddi di l’Inzeccu. Tè a to mirenda
pà meziornu !", li dissi Zà Meca purghjendu
una còppula di pani è un pezzu di casgiu
fattu à a moda sarda.
Ànghjulu Santu
s’astradeti dunqua da pascia a castagnera di
I Santi. Viaghjendu fighjulaia a marina. A
muntagna era trapesa versu a piaghja duva i
stagna erani issi pozza d’arghjentu
russatticciu sdrutu chì si spichjaia u soli.
Una timperata avia spannatu u muscu di u
muchju è di u listincu. A branata avia
impulveritu i fiori di spusedda annant’à i
prata quenti. Issa sfiurinata si mischiaia à
i pampasgiola sanguini com’è a lacrima di
sangu à u latti. È u ziteddu sunniaia,
rumiendu u vissutu è u dulori… Longu à i
rinali, à pè di i monti turchinichji, era
strisciata a sciuma di u mari da calchì
pineddu divinu.
Si firmaia
zitt’è mutu à paru à a natura è a robba.
Ascultendu unu rimori si sintia u frisciu di
l’àliti di calchì pàssala. À chì si pensa ?
À chì ? À quali ? Nimu a sà. Ma issi stundi
fermani incarnalati à l’essaru sionti u
versu naturali. Parchì micca stà cussì
zitt’è muti sempiternam ? Bucca sfarracata è
boci micca… Di versu chì a parola ùn
ghjuvessi più cà indità a sèmplici billezza
di i cosi. Si pudaria scuntrà à calchissia
braccitendu, prunichendu è briunendu par via
di a cuntintezza di u scontru umanu. Di u
scontru di l’altru chì faci nascia a
cummunicazioni vera. Tandu sì chì ùn si
faria micca chè mintuvà i cosi lazzi
spiccati da u surcu urighjinali. A bucca è a
paroli firmariani tali è quali, fora di a
banalità di i cosi.
Tempu ghjuntu,
ci era vulsutu à ghjimbassi da cudda i
castagni. U pinsamentu era disturbatu solu
quandu un grìcciulu si ficcaia in un ditu. U
modu ughjincu andaghjia cussì a spiccera chì
l’òmini staghjiani addupiati da u prugressu.
Travaddendu, Ànghjulu Santu sì ch’iddu avia
da rifletta… S’avia da igutuppà pianu pianu
dentru a calma angusciosa di a sarra.
Issu ghjornu
di solitùdina avia fattu vena à gallu i
stundi biati passati incù u babbu. A mimoria
s’era scalbulata com’è u legnu. Calatu u
sirenu, i sacchi pieni Ànghjulu Santu l’avia
carcati annant’à Moru eppo si n’era falatu
in casa. À a vazza di u viaghju matutinu,
rispundia avali l’arreghju di a bughja.
Una casserola
di parintia
Ghjuntu à u
purtonu, si sintia chjachjarà in casa. Qual’
sarà ? Ànghjulu Santu aprì a porta. "Quissi
sò i to parenti ! Ani sapiutu ch’è no eramu
soli avà è sò ghjunti à manghjà quì cù noscu".
Prima stunatu Ànghjulu Santu s’era lacatu
ascaldà u cori è a menti da a famidda.
Parinteddi, erani parinteddi… Da buciata
aviani amparatu chì u ziteddu ùn era micca
bè. Tandu a casserola sutt’à l’asceddu a
mamma è a fiddola si n’erani andati da I
Puretti da ghjunghja in I Trè Ghjàrgari à
curà i cugini. I dui paesa erani spiccati da
l’acqua. Da culandi à u fiumu era a vita.
Ind’I Puretti
ùn asistia chè u rudu. Issa tarra sicca chì
ùn caccia cà pulvariccia. Issa pulvariccia
ch’idda ùn amatta mancu stampa l’acqua di u
celi ! Culà ùn surghjia mancu una candedda
d’acqua da a tarra ingrata è asciuta da i
làcrimi umani. Era à chèrasi comu omu era
pussutu facci casa da campà. La ghjenti di u
paesu erani ubligati à strascinassi i
damisgiani d’acqua da u fiumu luntanu.
In I Trè
Ghjàrgari, l’acqua era in ugni locu. Bastaia
à caccià una petra da calchì riccia par
vedaci tirà un ochju ! Era par quissa chì ad
Ànghjulu Santu ùn l’era mai parsa d’andà à
visità I Puretti è cunnoscia a so famidda.
Certi volti l’omu hè talmenti arradicatu à u
so locu ch’iddu pensa chì l’òmini vani
sempri di paghju incù u so locu…
Dopu à i
basgiaturi, a discursata avia cuminciatu.
"Seti u fiddolu di un tali, dunqua
cunnisciti un tali, ma com’è chè no ùn ci
siami visti pà San’ Lorenzu ?…" Parinteddi,
erani parinteddi… Erani centu è òndeci ind’a
famidda…
C’era iss’
amicizia in a fighjulera, c’era iss’ ochja
franchi chì vi abbadaiani. Ghj’era a prima
volta chì a zitedda avia varcatu l’acqua da
ghjunghja in I Ghjàrgari. È com’è ch’iddu
fussi calchì finzioni, si n’erani andati
fasciati da a notti.
Era statu unu
di issi mumenti ch’idda furmiculeghja a
mimoria quandu a calma di una sera porta à
fà sunnià u ciarbeddu. Issi stundi di
spartera è d’ufferta umani chì facini a vita.
*
* *
Zà Catalina
patansciaia, era à l’ùltima… Si ni murìa
pianu pianu. Ma a so ànima furzuta si battìa
sempri. Com’è u soli sbatti u ghjornu è faci
pisà u tempu, issa dunnacona asata avia
sempri luttatu da vadanghja a vita. Ànghjulu
Santu miraia issa vichjaredda annosa vulè
pascia à gran’ morsu u gustu zippu è aspru
di a vita.
Era a lizzioni,
tamanta è ùltima, ch’idda li purghjia Zà
Catalina : a vera vita, a vera forza, a
zarra, quidda di u fundu di l’alma. Hè issa
forza di u natu, di u mortu, di l’anc’à
nascia chì ugni ghjornu impeda l’omu à amà a
lutta di a vita. Ànghjulu Santu avaria issa
forza quì ? Avè una iù di issa forza saria
vultà à a so zia un pocu di u so donu
stimatu.
È sì a vita ùn
era sola ind’è a morti ? Com’è u bè trova u
so suchju u più spùticu par via chì u mali
asisti… Dopu viaghjatu l’amori di a parsona
persa sdrughji ind’è a menti, scola ind’i
veni è scorri in sè. Ind’è a vita hè a morti,
da a morti nasci u ricordu, da u ricordu
miscia l’amori, da l’amori nasci dinò a vita.
Hè issu pocu di vita cuncessu chì chjama à
dilittassi di a stunda fughjiticcia, chì
chjama à l’amori di u vivu. Eccu u chjirchju
capiscitoghju è sèmplici di a vita chì si
scedda ind’i staghjoni, ind’è a robba è
ind’è sè. Hè par quissa chì a morti ùn hè
solu fini ma ghjè dinò nàscita. Nàscita
ind’ì l’altru, amparera ind’ì l’altru,
amparera di l’altru…
Si
paraguneghja spessu a vita à un ghjornu.
Vali à dì à calcosa di poca durata. Zà
Catalina si n’era andata com’è idda avia
campatu : dicisa, sfradanata.
Quidda sera u
sirenu s’avia da sparghja in ugni locu. U
lindu di u ghjornu avia da divintà tint’è
nieddu da canciddà tuttu, da matriculà tuttu.
A notti ingorda avia da inghjotta a vita…
Và è spàffati
a menti !
"O Ànghjulu Sà !
Fala à spaffà i ligna incù Miccioniu !"
Un antru
ghjornu di lavoru… U Lucchesu l’aspittaia
sticchitu, arrimbatu à un muru davant’à a
casa. L’incriscia ad Ànghjulu Santu di passà
quiddu ghjornu di soli marzulinu à sigà, à
spaffà, à strascinà è ad accapà i
ligna incù quiddu Lucchesu mutu.
" Tè !
Metti tù u imbastu", dissi u ziteddacciu, à
boci d’omu, à u ghjurnatanti.
Miccioniu ùn
era mancu lucchesu, era sicilianu. Ma si
pinsaia è si fighjulaia sempri par via di l’altru.
U Corsu era suttu à u Pinzutu, u Lucchesu
divia essa da suttu à u Corsu… Si dicia di
una donna ingannata ch’idda truvaria sempri
un Lucchesu… U so veru nomu era Miccionu
Aspanu Batassaru com’è i trè rè maghi ma la
ghjenti u chjamaiani simpliciamenti
Miccioniu.
Ordunqua incù
un’ idea di Lucca assistata par bè in capu
ghjuvanili, a mani s’era passata com’è
privista. Zitt’è muti aviani sfilati è
accapati i ligna. Eppo spartendu a fiora di
u ruzzicheddu s’era intesu u sonu di a boci
umana… Si ramintaia i pruverbia siciliani :
"Ch’ossa non hà la lingua, e rumpi l’ossu",
"la lingua va unni lu denti doli" è a so sumidda cù quiddi corsi :
"A lingua ùn
hà ossa ma i rompi", "a lingua và
dundi u denti frighji"…
Si dici di i
pruverbia ch’iddi sò a sapienza di u pòpulu.
Una sapienza siculari nata da anni ed anni
di spirienza, di sìntimi. Ad Ànghjulu Santu
issu pòpulu li si era spannatu, li si era
allargatu di colpu par via di una lingua
cumuna. S’era parlatu a stessa lingua… Iddu
s’era sempri dumandatu parchì a lingua
siciliana avia più sumidda incù u
rucchisgianu o u talavesu ch’incù u veru
sardu. Chjamaia u veru sardu i varietà di
sardu sfarenti di u gadduresu chì era
rucchisgianu.
Par via di
issa lingua cumuna, par via di a sapienza di
un pòpulu stessu u ziteddu cuminciaia à
scedda u sumerinu ìtalicu, u sumerinu
isulanu… Ùn si dicia : Ùn ci capisci
mancu un Ghjinuvesu ! Trattendu di un
affari cumplicatu ?
L’ìsuli erani
più luntanu ma a lingua era più vicina ?
Com’ era ? U ziteddu sunniaia suventi à issu
viaghju di a lingua, issu viaghju di i
paroli da un locu à l’altru da un tempu à l’altru.
Par duva erani tramutati i paroli corsi o
par duva erani ghjunti i paroli sicialiani ?
Forsa ci saria altri paesi incù i nosci
paroli. Forsa chè no avaremu paroli d’altri
paesi. Ammiraculatu, vidia iss’ òmini,
sbarchendu da quiddi navi, camaddà à bucca
issi paroli. Eppo vidia issi paroli sunà da
una bucca à l’altra è ribumbà par issi
contri salvàtichi...
U viaghju di i
paroli era univirsali. L’ìsuli erani issi
smiraldini di u Mediterraniu liati l’una à
l’altra da issu ligamu mintali chì nè ùn si
vidi, nè ùn si senti, nè ùn si tocca di ditu
ma chì si sunnieghja. Issu ligamu in cuddana,
di spartera, chì da i so parti chjama à
cunnoscia à l’altru…
Discutendu
incù Miccioniu, a discursata era divintata
più umana. Umana in u sensu veru. Umana in u
sensu di a spartera a più spùtica. Ugnunu
amparaia di l’altru. Di l’usi di i paroli,
di i sprissioni è di i pruverbia. Erani anni
ed anni ch’iddu cunniscia à Miccioniu ma ùn
l’avia scupartu chè oghji. Ùn avia
acquistatu i tisora di l’omu magu chè oghji…
Mors et vita
duello
U ghjornu
cumpiia incù a Missa di a Risurrezzioni.
Ànghjulu Santu divia cantà una volta di più
ind’è u coru d’òmini. Una volta di più a
lingua è u ghjargiddonu aviani da ribumbà di
issi vechji canta grigurani. Ma issa volta i
paroli di A Risurrezzioni ùn sunaiani più
listessi. Issi paroli erani nascìta spùtica
di a menti :
Mors et vita
duello conflixere mirando : dux vitae mortus,
regnat vivus.
A morti
infatteti a vita in un dueddu maraviddosu :
l’autori di a vita morsi, regna zippu di
vita. Issi filari chjuccaiani ind’è a menti
com’è u staffilu in aria. In issi pochi
ghjorna calcosa era natu ind’è u ziteddu.
A zia, u babbu,
a crudeltà, a firucità. Da a morti, a menti
l’avia purtatu à a suffrenza. Da a suffrenza
avia matriculatu. Da issa matriculera era
natu u ricordu. Da u ricordu li s’era vinutu
à gallu l’amori. L’amori di sparta, l’amori
di u ricordu. È da iss’ amori li si era natu
u suchju di a vita. Issu suchju sapuritu par
via di a so poca durata, par via di u mali.
U viaghju di u
spìritu era subra. Issu viaghju era ligamu
da una cosa à l’altra. Da un locu à l’altru.
Da un omu à un antru. Da una cosa ughjinca,
da una cosa passata, da ugni cosa da vena...
|